Διαλεκτική ενάντια στο αδιέξοδο

 

της Μαρίας Παναγοπούλου

Το σύμπαν απαρτίζεται από ζεύγη αντιθέτων, που ενώ στην πρωτογενή τους μορφή αλληλο-αναιρούνται, μόλις εμπλακούν στη χαοτική συνθήκη της ελεύθερης αλληλεπίδρασης και των μη αναστρέψιμων μεταβολών κατοχυρώνουν μια παρουσία και την περεταίρω διαλεκτική τους ανάπτυξη. Μέσ’ απ’ αυτή γονιμοποιείται η πραγματικότητα κι εξασφαλίζεται η συνέχεια. Από την πρώτη υλική δομή μέχρι τους γαλαξίες· από ένα μόριο που αυτο-αναπαράγεται μέχρι τα πρωτεύοντα θηλαστικά· κι από τους φυσικούς νόμους έως την ανάδυση της βούλησης, η διαλεκτική στον ιστορικό χρόνο κινεί τόσο την ανάπτυξη του εκάστοτε επιπέδου, όσο και τη γέννηση του επόμενου. Η μάχη των εξελισσόμενων επιπέδων πληροφορίας ενάντια στην εντροπία ισοδυναμεί με την αιώνια επανάσταση της ύπαρξης. Και η συνέχειά της κρίνεται στην ευρωστία της διαλεκτικής «ζύμωσης» που τροφοδοτεί κάθε φορά τις εξελίξεις… Στην περιοχή –ή εκδοχή- του σύμπαντος που μας ενδιαφέρει, πεδίο αναφοράς είναι ο λόγος. -Εκεί όπου ένα ενσυνείδητο υποκείμενο συγκροτείται μέσα απ’ τον ατομικό διαχωρισμό· ελέγχει το περιβάλλον του σαν μέλος της κοινωνίας· και ζει ανάμεσα στο ανικανοποίητο και τη λήθη… Ο άνθρωπος κολυμπά σε μια θάλασσα αντιφάσεων. Κι όσο πιο έτοιμος είναι να τις αντιμετωπίσει, τόσο λιγότερο έρμαιο γίνεται.

Ο Δαρβίνος και η υλιστική διαλεκτική

του Νίκου Μαντέλα

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Δαρβίνου και τα 210 χρόνια μετά από τη γέννησή του, στις 12 Φεβρουαρίου 1809

Ο Δαρβίνος με τη διατύπωση της θεωρίας της εξέλιξης οδηγεί την επιστημονική σκέψη στην επιτυχία ενός καίριου πλήγματος στα θεμελιακά στοιχεία του ιδεαλισμού και της θρησκευτικής κοσμοαντίληψης. H θεωρία της εξέλιξης συμβάλλει καθοριστικά στο να προσεγγιστεί από μια διαλεκτική υλιστική σκοπιά η ανάπτυξη της κοινωνίας, η σχέση φύσης – κοινωνίας και η θέση του ανθρώπου μέσα σε αυτήν. Πλέον η φυλογένεση του ανθρώπου και η διαμόρφωση των βιολογικών ιδιομορφιών του μπορεί να ιδωθεί μέσα από το ρόλο της εργασιακής δραστηριότητας.

«…Είναι χαρακτηριστικό ότι, σχεδόν την ίδια στιγμή με την επίθεση του Καντ στην αιωνιότητα του ηλιακού συστήματος, το 1759 ο Κ.Φ. Βολφ είχε εξαπολύσει την πρώτη επίθεση στη σταθερότητα των ειδών και είχε διακηρύξει τη θεωρία της καταγωγής. Αλλά αυτό που στην περίπτωσή του Βολφ δεν ήταν παρά μια μεγαλοφυής διαίσθηση, μορφοποιήθηκε με τους Όκεν, Λαμάρκ, Μπαιρ, για να επιβληθεί νικηφόρα εκατό χρόνια αργότερα – το 1859 – με τον Δαρβίνο». 

Στο παραπάνω απόσπασμα από τη «Διαλεκτική της Φύσης» του Ένγκελς γίνεται φανερό το ξεπέρασμα της μεταφυσικής εικόνας της φύσης από τα ευρήματα των επιστημών της εποχής του. Η εξελικτική και η συγκριτική, μαζί με την παρατήρηση και την πειραματική επαλήθευση ενισχύουν σημαντικά την πρόοδο της φυσιογνωσίας. «Οι νεκρικές καμπάνες για την παλιά μεταφυσική» ηχούν. Όπως διαπιστώνει ο Ένγκελς στο «Λουδοβίκο Φόυερμπαχ και το τέλος της κλασικής γερμανικής φιλοσοφίας», τρεις ήταν οι μεγάλες ανακαλύψεις που συνέβαλλαν στην αλματώδη ανάπτυξη της γνώσης μας για την αλληλοσύνδεση των διεργασιών της φύσης: η ανακάλυψη του κυττάρου ως βασικής δομικής μονάδας των οργανισμών, η ανακάλυψη των νόμων της αλληλομετατροπής της ενέργειας και η θεωρία της εξέλιξης που διατύπωσε ο Δαρβίνος.